4f/f (11)

سير تحول کالبدي – کاربردي محدوده ميدان مشق :

در حدود سال 1220 ق که جنگ اول ميان ايران و روسيه در گرفت فتحعليشاه و فرزندش عباس ميرزابراي مقابله با ارتش سازمان يافته و مجهز روسيه دست به دامان انگلستان و فرانسه شدند . فرانسه يک هيئت هفتاد نفري را به رياست ژنرال گاردان به ايران فرستاد يکي از کارهائي که اين هيئت براي تقويت نظام ايران بدان پرداخت , تربيت پياده نظام بود, لذا زمين وسيعي به ابعاد تقريبي 430 قدم در 540 قدم (در حدود 25 هکتار) در شمال خارج شهر و در کنار خندق شمالي براي آموزش حرکات منظم اختصاص داده شد .

ضلع شرقي اين محوطه مجاور راهي قرارگرفت که از دروازه دولت به سمت شمال ادامه داشت . که اين مسير بستر پيدايش خيابان فردوسي (علاءالدوله ) بوده است .

در اطراف اين محوطه بناهايي از قبيل برج نوش به دستور فتحعليشاه براي سوگلي حرمسراي خود به نام نوش آفرين و همچنين باغ ايلخاني (محوطه کنوني بانک ملي و اطراف آن) به دست الله قلي خان ايلخاني ساخته شد . به نوشته اعتمادالسلطنه در حدود سال 1278 ه-ق به دستور ميرزا محمود خان قاجار سپهسالار برگرد ميدان مشق ديواري مشتمل بر طاقنماهاي آجري ساخته شد .

اضلاع دوره اول ميدان ,شمالا"مجاور به خيابان سوم اسفند, شرقا" به خيابان علاءالدوله از جنوب باغشاه (سپه ) و از غرب خيابان قوام السلطنه بوده است .

در سال 1284 ق با توسعه شهر از چهار جهت محوطه ميدان مشق در محدوده حصار ناصري قرارگرفت .

بعداز سفر دوم ناصرالدين شاه به فرنگستان در سال 1295 ه-ق روسها اورا وادار کردند که يک فوج قزاق بصورت گارد سلطنتي مخصوص در پايتخت تشکيل دهد . اواخر دوره ناصري ,يعني پيش از سال 1313 ه-ق بريگاد قزاق تحت سرپرستي سرهنگ کاساکوفسکي از تابعيت وزارت جنگ ايران خارج شد و محل آن به ميدان مشق درداخل شهر انتقال يافت .

پس از آن و بعد از پرشدن خندق حصار طهماسبي براي کاربري جديد خيابان , ورودي اصلي به خيابان در گوشه جنوب شرقي احداث شد.

در سال 1301 ش ,بعداز کودتاي رضاخان ,سردر باشکوهي درست در مقابل دهانه اصلي قزاقخانه ساخته شد. سردر اول ميدان مشق در گوشه جنوب غربي با کاشيکاريهايي با نقوش ناصري و نزديک به ميدان توپخانه قرارداشته است .

در نخستين سالهاي پس از کودتا قواي قزاق در سازمان ارتش جديد ادغام شد و پس از آن پادگانها به خارج شهر انتقال يافتند و بعد از آن در سال 1307 در نيمه غربي محوطه , پارکي رنسانسي با الگوي کاملا" اروپايي ساخته شد و از آن پس اين محوطه به نام باغ ملي مشهور شد .

ساختمان اداره پست در تاريخ 1307 تا 1313 به طرح مارکوف و به عنوان اولين ساختمان در محدوده محوطه باغ ملي ساخته شد .

همچنين حدود سال 1312 اداره کل نظميه به قولي با طراحي استاد حسينعلي ايزدمهر و اجراي فيشر (لهستاني الاصل ) آغاز گشت و در اندک زماني پس از آن ساختمان وزارت امور خارجه در نيمه غربي محدوده و به طراحي گورکيان در سال 1312 بنا شد .

ساختمانهاي ديگري که در اين محدوده بنا شده اند عبارتند از: موزه ايران باستان به طرح آندره گدار , موزه دوران اسلامي به طرح آفتاند ليانس کتابخانه ملي ايران , ساختمان شماره 3 وزارت امور خارجه ( شرکت نفت ايران و انگليس ) , ساختمان ثبت اسناد و اموال کشور و مجموعه اي از ساختمانهاي اداري و مسکوني که بين محوطه ساختمان شهرباني و خيابان فردوسي واقع شده اند .

ساختمانهاي مجاور اين محدوده تاريخي عبارتند از :

هنرستان دختران , خيابان سرهنگ سخايي 1317-1314 – وارطان هوانسيان

وزارت جنگ , خيابان سرهنگ سخايي 1314

باشگاه افسران , خيابان سرهنگ سخايي
از وقايع اجتماعي که در اين خيابان رخ داده است بعضي اجراي نمايش هاي خاص نظير دوچرخه سواري دو پسر انگليسي براي جلب مشتري , و يا بالن هوا کردن و همچنين فرود اولين طياره به نام يونکرس در طهران بوده است , که مجددا" از همين محوطه به هوا برخاسته و نوشته شده است که خلبان با دريافت سه تومان هزينه بليط, مسافرين را در آسمان مي گردانده است در پي نمايش پرواز بالن توسط چند فرانسوي اداعا شده است که اين بالن به گونه اي رنگ آميزي شده بود که چون به هوا صعود مي نمود صورت فيلي را مي گرفت که به هوا رفته است و از اين واقعه بود که چون در جايي اتفاقي مي افتاد و عده اي جمع مي شده کسي جريان آن را سئوال مي نمود , جواب مي دادند : فيل هوا کرده اند .
اين بالن که در خود محل توسط دود گرم به هوا برخاست , پس از چند دقيقه ترکيده و سرنگون شد و اين شعر بصورت با لبداهه سروده شد:

فرنگي آمد و بالون هوا رفت نشست در توش و تاپيش خدارفت

مي خواس سردر کند از کار سبحون خدا زد تو سرش افتاد توميدون

روايت ديگري درباره شيخ شوريده اي ملقب به «حفظکم الله» که از خطاطان شيرين قلم آن روزگار بوده در زمستان که سطح ميدان از برف پوشيده مي شد و رفت وآمدي در آن صورت نمي گرفته , شيخ با پارو در سطح ميدان تمرين درشت مي کرده است .

ماخذ :

گزارش فازيک طرح مرمت پروژه ساختمان شهرباني قديم

«طهران قديم« جعفرشهري ,جلد اول ,چاپ سوم ,1371 ,تهران

اسکندر مختاري- معماري و فرهنگ , شماره 1- پائيز80-

ماندانا يزدان شناس – نيکلاي مارکوف , مجله معمار ,شماره

---